Wat de stilte ons kan leren

Soms zijn er van die momenten in je leven, dat de stilte ineens tevoorschijn komt. Deze coronacrisis kan zo’n moment zijn. Waar je voorheen druk was met de ene activiteit na de andere, kan er nu zoveel stil komen te liggen, dat je een bepaald soort stilte ervaart waar je je voorheen misschien niet van bewust was.

Dit kan gaan om letterlijke stilte (bijvoorbeeld door minder vliegtuigen, minder verkeer in je straat of minder gepraat om je heen), maar ook figuurlijke stilte. Dat deel van jezelf wat altijd in actie was, in beweging, aan het ‘doen’, gaat nu langzamer draaien of staat zelfs even stil. Er komt iets aan het licht dat altijd op elk moment aanwezig is, maar waar we normaal gesproken vaak het grootste gedeelte van de dag aan voorbij gaan: innerlijke stilte.

Wat kom je waarschijnlijk als eerste tegen, op het moment dat je je bewust wordt van die innerlijke stilte? Je gevoel! En dat kan heel confronterend zijn, zoals ik eerder al schreef in een blog. Vaak lopen we als mens met allerlei gevoelens rond die we liever niet willen ervaren. Als we heel druk zijn, dan leiden we onszelf daarmee af. Als die afleiding grotendeels wegvalt, dan kun je dat ervaren alsof je ineens met een vergrootglas naar je gevoelens aan het kijken bent. Dat kan heel ongemakkelijk voor je zijn. Veel mensen zijn dan ook ‘bang voor de stilte’.

Het is alsof je een wondje hebt aan je been. Niet heel noemenswaardig, maar het is er wel. Op het moment dat je stil staat bij dat wondje, dan kan het pijnlijk aanvoelen. Maar als je heel druk bezig bent en veel afleiding hebt, dan sta je niet zo stil bij dat wondje en zijn er momenten waarop je het niet voelt. Veel ouders passen de afleidings-truc toe bij kinderen die zich bezeerd hebben. Ze proberen hun kind af te leiden met van alles en nog wat, zodat het kind de aandacht verlegt en minder goed voelt wat hij of zij eigenlijk voelt (aan lichamelijk ongemak maar ook aan emoties zoals schrik). Dit geldt vaak ook voor kinderen die ergens verdrietig om zijn of kinderen die erg boos zijn. De afleidings-truc wordt ons dus al vaak van jongs af aan geleerd, zeker als daar nog opmerkingen bij komen zoals ‘het valt wel mee’, ‘niks aan de hand’, ‘niet piepen’, of ‘niet meer huilen hoor, jij bent toch juist heel stoer?!’ Hierdoorleren we, dat we niet teveel en te lang bij ons gevoel stil moeten staan. En dan ineens, is er die coronacrisis en móeten velen van ons wel stil staan. In die stilte komt je gevoel om de hoek kijken. Je kunt jezelf de hele dag afleiden met computerspelletjes, tv-programma’s en je telefoon, maar uiteindelijk zal je hoe dan ook een keer geconfronteerd worden met de stilte en dat wat je daarin ervaart in jezelf. De letterlijke en figuurlijke stilte wijzen je de weg naar jezelf.

Misschien ervaar je gevoelens waar je nog niet goed aan toe was gekomen om ze echt vol aandacht te voelen. Misschien is dit wel een geschikt moment om echt te gaan voelen, te door-voelen, zonder dat je hersenen daar met allerlei oordelen en stemmetjes doorheen gaan zitten denken. Puur alleen het voelen zèlf. Begint het al? Voel je al iets?

Voel je misschien onrust? Dat je snel afgeleid bent en moeite hebt om deze tekst af te lezen, omdat je alweer denkt aan andere dingen die je zo wilt gaan doen? Voel je misschien een onrust in je spieren, bijvoorbeeld omdat ze gespannen zijn of omdat je aan het wiebelen bent met je benen? Voel je misschien een soort bedrukt gevoel rondom je middenrif? Voel je misschien aangespannen kaken? Dat zou zomaar kunnen. Kun je dan tegen jezelf zeggen: ‘Ja, ik ben onrustig en ongeduldig, ik voel die onrust in mijn lijf. Ja, daar zal ik nu even aandacht voor hebben, het mag er zijn. Ik zal niet meegaan in alles wat mijn hersenen bedenken aan activiteiten die ik zo gelijk ga doen, ik laat mijn hersenen heel eventjes wachten. Ik probeer nu eventjes niet mee te gaan in de sterke gedachtestroom die altijd aanwezig is, maar ‘uit die stroom’ te stappen. Dat komt zo wel weer. Ik geef mij nu eventjes over aan de innerlijke stilte, die ergens diep van binnen in mij altijd aanwezig is, al kan ik dat meestal niet horen door alle ruis.’

Lukt dat? Nu? Op dit moment? Al is het maar drie minuten? Even helemaal niks hoeven, niet overgaan tot een activiteit of meegaan in allerlei gedachten, maar je puur overgeven aan dat wat je nu voelt? Probeer het nu maar eens, als je wilt.

Voelen lijkt eenvoudig en eenduidig. Als je aan iemand zou vragen: ‘wat voel je nu?’ dan krijg je misschien als antwoord: ‘niet zoveel’. Of ‘ik voel mij wel goed’, of ‘ik ben best moe’, of ‘ik heb wat last van mijn rug’. Vaak houdt het op bij zulke opmerkingen. Maar voelen is niet zomaar voelen. Het is nog een hele kunst om ‘verdiepend’ te voelen, om te leren hoe je steeds meer kunt gaan voelen. Steeds nauwkeuriger, diepgaander en genuanceerder. Als je die drie minuten van net maar met moeite door bent gekomen (of nog waarschijnlijker: als je gelijk door bent gaan lezen, zoals ik zelf waarschijnlijk gedaan zou hebben), dan loont het de moeite om deze oefening af te bakenen. Om bij een specifiek onderdeel te beginnen met voelen, bijvoorbeeld bij je voeten. Dan proberen we het nu nog eens. Voel je je voeten? Kun je één minuut je aandacht bij je voeten houden en voelen wat je allemaal voelt? Misschien de beknelling van je schoenen, misschien voel je de grond waar je voeten op rusten, misschien voel je de binnenkant van je voeten, misschien voel je het bloed stromen door je voeten, misschien voelen ze koud of juist warm, of je voelt een kriebeltje, of een steekje, enz. Je kunt ook even zachtjes je tenen heen-en-weer wiebelen en ervaren of je dat helemaal kunt voelen. Zo kun je je aandacht proberen een tijdje bij je voeten te houden.

Misschien lukte dat beter. Het is een oefening in ‘voelen’. Want dat is nog een hele kunst, veel mensen zijn zo afgedreven van hun gevoel dat ze dat echt weer opnieuw moeten leren. Dit soort praktische oefeningen kunnen je helpen om beter te leren waarnemen wat je voelt. Je merkt subtiele signalen na verloop van tijd beter op. Emoties en gevoelens kun je op twee manieren waarnemen. Via je gedachten (we gaan automatisch van alles denken bij het ervaren van bepaalde emoties) en via gewaarwordingen in je lichaam (zoals aangespannen spieren wanneer je boos bent). Als je beter wordt in het leren opmerken van wat je voelt in je lichaam, dan kan die informatie je heel veel duidelijk maken over jezelf.

En nu kom ik weer terug bij de stilte. De innerlijke stilte, die altijd aanwezig is, al is er nog zoveel herrie om je heen. Als het oog in een orkaan. Die innerlijke stilte, die ruimte, dat is een ruimte die ik bijna ‘heilig’ zou willen noemen. Het geeft je zoveel kracht als je je met die ruimte in jezelf kunt verbinden. Het ervaren van die ‘heilige’ stilte kan ik niet in woorden uitdrukken of beschrijven, dat kun je alleen zelf hopelijk op een dag ervaren. En om je te kunnen verbinden met die stilte, met die ruimte in jezelf, is het nodig om te leren voelen wat je voelt, zodat je in verbinding en contact kunt staan met jezelf en niet alleen vanuit je hoofd leeft.

We zullen geleidelijk aan leren om onze gevoelens vol geduld te verdragen en uit te houden, hoe ongemakkelijk het soms ook is. Want als je ongemak voelt, willen je hersenen dat normaal gesproken vrijwel altijd gelijk weg poetsen. Oplossen. Aanpakken. Het ongemakkelijke mag er niet zijn, je hersenen doen er alles aan om het te laten verdwijnen. Soms is dat nuttig, als je hersenen bedenken om een wond goed schoon te spoelen. Dat soort acties zijn heel zinvol en nodig. Maar soms ervaar je een bepaald soort pijn of ongemak waar geen pleister of medicijn tegen helpt. Dat kun je alleen maar ervaren, uithouden en verdragen. En op dat moment, als je hersenen als het ware accepteren dat ze even niks hoeven te doen (zoals actie ondernemen, er van alles van vinden, het weg willen hebben, verwachtingen hebben, oordelen hebben, afleiding verzinnen, e.d.), op dat moment, is er een opening toe naar die innerlijke (heilige) stilte. Dan rol je niet van de ene afleiding in de andere, maar dan ervaar je alles bewust zoals het is in het moment zelf.

En dat is misschien wel wat men ‘Verlichting’ noemt. Dat is niet een ‘zen’ moment, waarop alles in je leven perfect en in harmonie is, terwijl je op een mooie berg staat vol fluitende vogels om je heen en een bloesem-boom boven je hoofd die de lekkerste geuren verspreidt. Nee, dit is eerder een moment dat altijd plaats kan vinden in het dagelijkse leven. Meer een ‘staat van zijn’ . Wakker, helder, aanwezig, vol aandacht bij dat wat je ervaart en dat wat er is, in contact met jezelf, in contact met de ‘heilige’ stilte.

Het ervaren van deze ‘heilige’ stilte kan vrijwel altijd en overal. Al heb je je been gebroken en zit je in het gips. Al heb je honger en kun je niet aan eten komen. Al heb je ruzie en voel je je in de steek gelaten. Al ben je net uitgegleden tijdens het wandelen en zit je onder de modder. Al zit je volop in de herrie omdat de buurman een muurtje aan het slopen is in zijn huis. Doe datgene wat zinvol is om te doen (zoals bij voorgaande voorbeelden: je been rust geven, eten proberen te vinden, een ruzie oplossen, schone kleren aantrekken of oordoppen in doen). En als je uiteindelijk alles gedaan hebt wat je kunt? Of op momenten tussendoor, juist voordat je een nieuwe actie gaat ondernemen? Wees dan even stil. Probeer je bewust te zijn van wat je denkt, probeer te voelen wat je voelt en plak je aandacht niet vast aan al die gedachten en gevoelens. Neem alles met een lichte aanwezige aandacht waar.

Misschien ervaar je dan dwars door al je gedachten en gevoelens heen, een glimp van die Altijd Aanwezige Stilte in jezelf. En misschien maakt die ervaring, dat je uiteindelijk op een andere manier met je gevoelens en gedachten om kunt gaan. Dat je niet zomaar automatisch tot actie over gaat en gaat handelen, maar dat je je gedrag bewust kiest omdat je vanuit contact met je kern beter in staat bent om in te zien wat zinvol is en wat niet. Omdat je niet meer klakkeloos achter de stem van je hersenen aan holt. Een stem die nuttig voor ons kan zijn als mens, maar die we gedurende de eeuwen wel veel te veel macht hebben gegeven. De stem van onze hersenen overheerst in deze cultuur, niet de stem van ons gevoel en ons hart. Die drukke aanwezige stem komt nu, tijdens de coronacrisis, misschien wat tot bedaren. Nu is het tijd voor de stem van je hart.

Misschien verdwijnt er dan wat angst voor je eigen gevoelens. Misschien kun je dan beter tegen de stilte. Misschien leer je jezelf en je diepste gevoelens en drijfveren beter kennen. Misschien kom je er dan eindelijk aan toe om stil te staan bij een gevoel dat je al jaren aan het ontwijken bent. Misschien gaat dan wel een wereld voor je open, die altijd al aanwezig bleek te zijn in jezelf.

Zo kun je jezelf opnieuw ontmoeten.

(Ter aanvulling: soms zijn bepaalde gevoelens zo heftig en pijnlijk, dat het wijs is om dit niet achter elkaar als geheel te gaan doorvoelen. Dat kan teveel zijn en teveel energie kosten, omdat het hard werken is om zeer pijnlijke gevoelens te doorvoelen. In dat geval kan tijdelijke afleiding juist heel zinvol zijn. Deze balans is voor ieder mens anders. Dit komt aan de orde bij de ‘brug-metafoor’ waar ik mee werk).